De openbare ruimte, het grootste museum van Maastricht
Geschreven door: Renée Schmeetz
In parken, op pleinen en in plantsoenen. Aan gevels of op gebouwen. In straten en steegjes. Je wandelt of fietst ze vaak zo voorbij: kunstwerken in de openbare ruimte. Ze zijn er voor iedereen. De bezoekers in het centrum en de bewoners van de wijken. Het grootste museum van de stad vind je gewoon in de buitenlucht. Je ziet er beelden van bekende Maastrichtenaren of religieuze iconen. Andere zijn een eerbetoon aan een traditie of markeren een bijzondere plek. Ze zijn gemaakt door zowel lokaal talent als internationale kunstenaars. De werken vertellen elk een ander verhaal. Sta eens stil en laat ze je meenemen door de gelaagde geschiedenis van Maastricht. Van heel vroeger, naar nu.
Herinnering aan de Romeinen
Mosa Trajectum, Maastricht. Op diverse plekken herinneren beelden je aan het Romeinse verleden van de stad. Bij hun komst bouwden de Romeinen een brug over de Maas. Op de plek daarvan, iets ten zuiden van de Sint Servaasbrug, zie je nu het kunstwerk Pons Mosae van keramist Jo Schoenmakers (1957) en architect Arno Meijs (1941). Een hoge stalen zuil, bekroond door een leeuw. Het beeld is een replica van de originele Romeinse leeuw die hier in de Maas werd gevonden. Verderop in het centrum vind je het plein Op de Thermen. Velen denken bij thermen aan Heerlen, maar ook Maastricht had een Romeins badhuis. In het plaveisel van het plein geven tegels de contouren van het originele bouwwerk aan. Maar ook buiten het centrum, in de wijk Daalhof, vind je een verwijzing naar de vroegere bewoners. Op de plek waar destijds een belangrijke Romeinse weg van Tongeren naar Maastricht liep, is nu een voetpad met de naam Romeinsebaan. Aan weerszijden hiervan plaatste de Tongerse beeldhouwer Raf Verjans (1935-2022) een reliëf met afdrukken van menselijke figuren. Dit duo-monument was een geschenk van de stad Tongeren als viering van de gemeenschappelijke Romeinse geschiedenis.
Een opdracht van boven
Tot halverwege de 20e eeuw was de kerk de grootse opdrachtgever en inspirator voor beeldende kunst, ook hier. De patroonheilige van Maastricht is Sint Servaas, wiens graf al eeuwenlang pelgrims naar de stad trekt. In, op en om zijn basiliek op het Vrijthof tref je de prachtigste portalen, fonteinen en beelden. De grootste weergave van Servaas zelf zie je halverwege de Sint Servaasbrug. Het drie meter hoge beeldhouwwerk van de Maastrichtse Charles Vos (1888-1954) siert een van de brugpijlers. Een andere heilige hoofdpersoon in de stad is Onze Lieve Vrouw Sterre der Zee. Je kunt bij haar 15e-eeuwse Mariabeeld in de kapel van de basiliek op het Onze Lieve Vrouweplein een kaarsje aansteken. Opzoek naar meer bezinning? Volg vanuit de kapel de Bidweg, een vijf eeuwen oude devotieroute door de binnenstad. De route is halverwege vorige eeuw gemarkeerd met een vijftiental beelden en gevelstenen van Maria.
Skyline vol schoorstenen
Waar voorheen kerktorens de skyline van de stad domineerden, verrezen daar halverwege de 19e eeuw steeds meer schoonstenen bij. Maastricht was de eerste industriestad van Nederland en zijn belangrijkste industrieel was Petrus Regout (1801-1878). Voor zijn voormalige Sphinx-fabrieken op de Boschstraat, werd eind jaren 60 een bronzen beeld van de ondernemer geplaatst. Een controversiële verschijning: Regout stond in Maastricht synoniem voor uitbuiting van arbeiders. Die schaduwzijde van de bloeiende industrie was vooral in het Stokstraatkwartier voelbaar. Arbeiders van de aardewerkfabrieken woonden er met grote gezinnen opeengepakt in kleine vochtige kamerwoningen. Inmiddels is de wijk een luxe winkelbuurt, waar het bronzen beeld van de fictieve Pieke oet de Stokstraot nog aan het leven van de volkswijk in de jaren 30 herinnert. Elders in de stad, in de binnentuin van een appartementencomplex in het Sphinxkwartier, vind je het werk Siamese Sphinx van het kunstenaarsduo Les Deux Garçons. In dit beeld verwerkten de makers de gezichten van twee Engelse graveurs die rond 1880 voor de Sphinxfabrieken van Regout werkten.
Stimulering van kunst
Met zijn stimuleringsregelingen voor kunst had Nederland een unieke positie binnen Europa. Het was Maastrichtenaar Victor de Stuers die eind 19e eeuw als ‘eerste kunstambtenaar van Nederland’ de percentageregeling bedacht: 1% tot 2% van de bouwkosten van rijksgebouwen moest naar kunst gaan. Uiteindelijk voerde het Ministerie van OCW dit beleid in 1951 in. Ook het bedrijfsleven moedigde kunst aan in bedrijfskantines, warenhuizen, kantoren en op fabrieksgevels. Maastricht kende diverse gemeentelijke regelingen. Het leidde tot een nauwere samenwerking tussen architecten en kunstenaars. Financiering verloopt nu vooral via subsidies.
Invloeden van elders
Vanaf de jaren 60 en 70 veranderde het culturele klimaat in Maastricht. Progressieve kunstenaars rammelden de ingeslapen kunstinstellingen en academies wakker. Ook de blik op kunst in de openbare ruimte veranderde: van figuratief naar conceptueel en abstract. Nieuwe werken waren niet meer gericht op het versieren van de stad, maar wilden een idee overbrengen. Internationale kunststromingen deden hun intrede. Deze nieuwe wind voerde werken van lokale en internationale kunstenaars mee. Zo zie je voor de Belastingdienst Overhand Knot (1989) van de Japans-Amerikaanse Shinkichi Tajiri, bij het Bonnefanten Long Pyramid (1990) van de Amerikaan Sol LeWitt en aan de Parkweg Lijn in beweging (1997) van de Limburgse beeldhouwer Piet Killaars. Van die laatste is er op meerdere plekken in de stad werk te zien. Zo staan bij de ingang van congrescentrum MECC vijf metershoge verticale elementen. In en om het Gouvernement aan de Maas zijn er zelfs meerdere van zijn abstracte kunstwerken geplaatst.
Kruispunt van Europa
Vanwege zijn ligging op het kruispunt van Nederland, België en Duitsland was de stad daarvoor de perfecte locatie. Bij de tiende verjaardag van het verdrag werd het kunstwerk Stars of Europe onthuld. De Italiaanse kunstenaar Maura Biava (1970) ontwierp een bos van slanke aluminium palen waar bovenop sterren in de wind ronddraaien. Het zijn er 35 in totaal: 12 grote sterren verwijzen naar de eerste 12 lidstaten, de 23 kleinere staan voor nieuwe en toekomstige leden. Op de palen lees je citaten over de Europese eenwording van beroemde schrijvers, filosofen, journalisten en politici. Iets verderop in de wijk Céramique vind je nog een verwijzing naar de rol van Maastricht in de Europese geschiedenis. Op Plein92 – what’s in a name? – tref je in het plaveisel tientallen bronzen tegels van de Limburgse kunstenaar Jos Hermans (1930-2017). Afwisselend tonen ze een euroteken of het jaartal 1992.
Stad van kunst
Binnen Limburg heeft Maastricht wat betreft beeldende kunst een bijzondere plek. Zo zijn er natuurlijk kunstinstellingen als Bonnefanten, Marres Huis voor Hedendaagse Cultuur, Fotomuseum aan het Vrijthof, Bureau Europa, Stichting Ateliers Maastricht en de vele gerenommeerde galeries. Maar belangrijker misschien nog zijn de goed aangeschreven opleidingen aan de Kunstacademie (1823) en de Jan van Eyck Academie (1948), het postacademische instituut. Vele alumni maakten werk in de openbare ruimte, ook in recente jaren. Zo spaarde de Maastrichtse kunstenaar Charlotte Lagro vier jaar lang verkeerspalen en bouwde daarmee haar werk Zachtloper (2023). Deze metalen pergola vind je op het plein voor Lumière en de Muziekgieterij. Van het Landgraafse Les Deux Garçons verscheen in datzelfde jaar op het Herdenkingsplein de beeldengroep Burgers van Maastricht. Het duo plaatste de drie witte naakten van vier meter hoog voor de ingang van de Kunstacademie ter ere van het 200-jarig jubileum van de instelling.
Van commotie naar traditie
Van sculptuur tot gevelsteen en van heiligenbeeld tot fontein: de Gemeente Maastricht telt honderden kunstwerken in de openbare ruimte. Soms ging hun komst gepaard met weerstand wat betreft locatie, uitvoering of kosten. Maar ondanks af en toe wat ophef, zijn de Maastrichtenaren – en vaak ook bezoekers – aan de vele beelden gehecht geraakt. Dat blijkt ook uit de tradities die er bi sommige zijn ontstaan. Zo verzamelen mensen zich tijdens de jaarlijkse Dodenherdenking op het Koningsplein bij het Limburgs Bevrijdingsmonument. In het Aldenhofpark krijgt de bronzen musketier d’Artagnan op zijn sterfdag op 25 juni altijd een krans aan zijn voeten. Op carnavalszaterdag hangt de stadsprins op de Markt een groentekrans om de schouders van ’t Mooswief, terwijl de dinsdag erna tientallen dweilorkesten zich op het Vrijthof verzamelen bij de beeldengroep De Zaate Herremenie
Zelf op pad?
Wil je meer weten en vooral zelf zien van kunst in de openbare ruimte van Maastricht? In de Maastricht Store is de wandelgids Beeldschoon Maastricht te koop. Met dit boekje ga je zelfstandig op pad, wanneer jij dat wil. Hij voert je langs 25 kunstwerken die je meer vertellen over de geschiedenis, de cultuur en de makers van Maastricht.
Bekijk het boekje
Bekijk kunstwerken - in de openbare ruimte
-
Het Ezeltje
Het Ezeltje
Het bronzen beeld Het Ezeltje herinnert aan de ezels die vroeger werden gebruikt voor het vervoer van goederen door Maastricht.
-
Doorgang naar de wijsheid
Doorgang naar de wijsheid
Dit is een kunstwerk van Bořek Šípek dat de entree vormt van de Universiteitsbibliotheek Maastricht.
-
Pons Mosae
Pons Mosae
Een eerbetoon aan een eerste oversteek. Dit kunstwerk herinnert je aan de vroegere Romeinse bewoners, die precies op deze plek een brug over de Maa...
-
Amazone te paard
Amazone te paard
Eeen bronzen beeld van de Limburgse beeldhouwer Arthur Spronken. Het kunstwerk laat zien hoe beweging en spanning centraal stonden in het werk van...
-
Mercurius
Mercurius
Ontmoet mythische Mercurius: deze beschermer van de handel bekijkt vanaf zijn pilaar de flanerende locals en bezoekers.
-
Onze Lieve Vrouw, Heilige Moeder Gods
Onze Lieve Vrouw, Heilige Moeder Gods
Dit Mariabeeld van Charles Vos uit 1948 maakt deel uit van de historische Maastrichtse bidweg.
-
Oud Gouvernement
Oud Gouvernement
Jarenlang was het het bestuurlijke hart van Limburg. Tegenwoordig heeft dit rijksmonument een nieuwe bestemming als thuisbasis van de rechtenfacult...
-
De Luikse Perroen
De Luikse Perroen
Dit monument herinnert je aan het Luikse verleden van Maastricht.